Секторын зөвлөх: Д.Баасанжав, АШУ-ны доктор, профессор

Секторын эрхлэгч: Б.Чимэглхам, АУ-ны доктор, ЭША

Судлаачид: Я.Эрдэнэчимэг, АУ-ны доктор, ЭШТА

Б.Оюунгэрэл, АУ-ны магистр, ЭША

Т.Саранцэцэг,АУ-ны магистр, ЭША

Д.Болормаа, АУ-ны магистр, ЭША

Б.Хандсүрэн, АУ-ны магистр, ЭША

О.Гансувд, АУ-ны магистр, ЭШДаА

Б.Пунсалдулам, ЭШДаА

Секторын зөвлөх:  Д.Баасанжав, АШУ-ны доктор, профессор,

Дамчаагийн Баасанжав нь 1934 онд Ховд аймгийн Мөнххайрхан суманд төрсөн. 1958 онд МУИС-ийн хүн эмнэлгийн ангийг төгссөн. Улмаар Москва хотод 1969-1972 онуудад эчнээ аспирантурт суралцаж дэд эрдэмтний, 1990-1993 онуудад докторантурт  суралцаж,  Анагаахын шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Д.Баасанжав нь тус хүрээлэнг анх байгуулагдахад дотрын секторт ажиллаж байгаад  1987 онд мэдрэлийн секторыг үүсгэн байгуулж,  2015 оныг хүртэл мэдрэл судлалын төсөл, секторын эрхлэгчээр ажилласан.

Монгол орны хүн амын дунд зонхилон тохиолддог мэдрэлийн өвчнүүдийн тархалт, өвчлөл, нас баралт, эмнэлзүйн онцлог, нөлөөлөх хүчин зүйлс, эмчилгээ, урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр судалгаа хийж, олон арван шинэ санаа, судалгааны шинэ чиглэл, арга зүйг санаачлан анагаах ухаан- эмнэлгийн практикт нэвтрүүлсэн эрдмийн бүтээлүүд нь Монголын шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй дэлхийн мэдрэл судлалд дорвитой хувь нэмэр оруулж байгаа, мэдрэлийн шинжлэх ухааны үндэсний анхны доктор бөгөөд  монголын анагаах ухаанд мэдрэлийн өвчин судлалын салбарыг анх санаачлан үүсгэн байгуулж удирдаж байгаа манай нэрт эрдэмтэн юм.

Д.Баасанжав нь мэдрэлийн их эмч, зөвлөх эмчээр олон жил үр бүтээлтэй ажиллан, олон зуун хүнд мэргэжлийн тусламж үзүүлсэн өндөр мэргэжлийн ур чадвартай эмч, анагаах ухаааны сургалтанд идэвхтэй оролцож ирсэн туршлагатай багш сурган хүмүүжүүлэгч юм.

Түүний гавьяа зүтгэлийг төр засгаас үнэлж, 2010 онд “Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн” цолоор шагнасан юм.

Секторын эрхлэгч: Б.Чимэглхам, АУ-ны доктор

Банзрай овогтой Чимэглхам нь тус хүрээлэнд 2008 онд эрдэм шинжилгээний ажилтнаар орж, 2016 онд Япон улсын Токушима их сургуульд мэдрэл судлалын чиглэлээр АУ-ны докторын зэрэг хамгаалж, 2017 оны 7 сараас мэдрэл судлалын секторын эрхлэгчээр ажиллаж байна.

Энэ хугацаанд нэг сэдэвт бүтээл 2, эрдэм шинжилгээний төсөлт ажил 5-ыг боловсруулах, гүйцэтгэх, үр дүнгийн тайлан бичихэд оролцож, зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ7, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 20 гаруйүүнээс гадаадад 6,  эрдэм шинжилгээний илтгэл 25 үүнээс гадаадад 9тус тус туурвих, эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулах зэрэг ажлыг хийсэн.

Мэдрэл судлалын чиглэлээр “Ач” анагаах ухааны их сургуулийн оюутнуудад онолын болон дадлагын хичээл зааж байна.

Төрийн бус байгууллага Монголын Мэдрэлийн Эмч нарын Нийгэмлэгийн удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэлхийн Мэдрэлийн Холбооны гишүүн, Дэлхийн Мэдрэлийн Холбоонд Монгол улсыг төлөөлөгч,  АУХ-ийн Эрдмийн зөвлөлийн гишүүн, “Ач” АУИС-ийн Эрдэмтдийн зөвлөлийн гишүүн зэрэг сонгуульт ажлыг хийж байна.

ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ

Анх 1969 оны 6 сараас  АУХ-ийн захирал, академич, Т.Шагдарсүрэнгийн санаачлагаар тэр үед Улсын нэгдсэн 2-р тусгай эмнэлэгт ажиллаж байсан тархины цахилгаан бичлэгийн шинжилгээний аппарат-электроэнцефалографи (13 сувагтай, Япон)түүнийг ажиллуулж байсан их эмч Д.Баасанжавыг хүрээлэнгийн мэс заслын, дараа нь дотрын секторт шилжүүлэн ажиллуулснаар мэдрэл судлалын чиглэлээр судалгаа эхэлсэн түүхтэй.

Тус секторын анхны эрдэм шинжилгээний ажилтан нь доктор, профессор Д.Баасанжав байлаа.

1970 аад оны үеэс монгол орны хүн амын дунд тархины судасны эмгэгийн эхний, архаг болон хурц хэлбэрүүдийн  тархалт, эмнэлзүй, үүсгэгч шалтгаан хүчин зүйлсийн талаар судалгааг эхэлж явуулсан байна.

1969-1972 онд “Тархины судасны эмгэгийн эхний хэлбэрийн өвчнүүдийн үед тархины биоцахилгаан идэвхжлийн өөрчлөлтүүд, түүнийг илрүүлэх тоон анализын ач холбогдол” гэсэн сэдвээр судалгаа явуулж, артерийн гипертони тархины судас хатуурах өвчин, тархины судасны үрэвсэлт өвчин, тархины васкулитын үед тархины биоцахилгаан хэмүүд, тэдгээрийн амплитуд, давтамж зэрэг шинж байдлыг судлах, улмаар тархины дагзны биоцахилгаан идэвхжлийн байдалд хэмжилт хийж, өвчин тус бүрээр хооронд нь харьцуулсан байна. Энэхүү судалгааны дүнгээр тэр үеийн ЗХУ-ын АУА-ийн мэдрэл судлалын эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд Д.Баасанжав дэд эрдэмтний зэргийг амжилттай хамгаалсан нь /1973 онд/ онол практикийн ач холбогдолтой судалгаа болсон.

1976 оноос тэр үеийн социалист орнуудын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны шинжлэх ухаан-техникийн талаар хамтран ажиллах хүрээнд зүрх судасны өвчний талаарх шийдвэрлэх асуудлаар хамтын судалгаанд  оролцож мэргэжилтэн солилцох, хамтарсан зөвлөгөөн хийх, хамтын бүтээл туурвих хэлбэрээр ажиллаж байсан нь мэдрэл судлалын талаар боловсон хүчин бэлтгэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Социалист зарим орнуудтай хамтран “Тархины судасны эмгэгүүдийн эхний хэлбэрүүд” гэсэн шинэ үзэл баримтлалыг боловсруулах судалгаанд Д.Баасанжав оролцож, хамтарсан бүтээлүүдийг туурвижээ. Энэхүү шинэ үзэл баримтлал нь тархины харвалт үүсэхээс урьдчилан сэргийлэх нэг үндсэн чиглэл болж, зарим орны түүний дотор монгол орны мэдрэлийн өвчний практикт нэвтэрсэн юм. Энэ нь тархины судасны эмгэгийг аль болох эрт үед нь илрүүлж, хянаж эмчлэх зарчмаар хүндрэл үүсэхээс сэргийлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.

Судалгааны хүрээ өргөжиж байгаатай холбогдуулан 1987 оны 7 сард АУХ-ийн дэргэд мэдрэлийн өвчин судлалын бие даасан секторыг байгуулж ажиллуулсан нь монгол оронд мэдрэлийн өвчин судлалыг хөгжүүлэхэд чухал түлхэц болсон юм. Секторын эрхлэгчээр Д.Баасанжавыг томилон ажиллуулжээ.

Тус сектор нь Улаанбаатар хотын  хүн амын дунд гарсан тархины харвалттай өвчтөнүүдэд үзүүлэх яаралтай түргэн тусламжийн бүтцэд ЭХЯ-ны Сайдын 1978 оны 52, 1979 оны 311 тоот тушаалын үндэслэлийг боловсруулж, “Инсульт бригад”-ыг УБ хотын түргэн тусламжийн станцын дэргэд байгуулах шийдвэр гаргуулж хэрэгжүүлсэн.

1982 онд Клиникийн 3-р эмнэлгийн ерөнхий эмчийн 94 тоот  тушаалаар электроэнцефалографийн кабинет шинээр нээж ажиллуулсан байна.

Тархины харвалттай, гэртээ байгаа өвчтөнүүдийн гэрийн эмчилгээний мэдрэлийн хэсгийн эмнэлэг байгуулах асуудлыг дэвшүүлж, үндэслэлийг боловсруулсны дүнд Улаанбаатар хотын ЭХГ-ын даргын 1982 оны 73, 1984 оны 108 тоот тушаалуудаар шийдвэрлүүлсэн нь эмнэлгийн тусламжийн шинэ хэлбэр болон хэрэгжиж 7-8 жил ажилласан билээ.

“Мэдрэлийн өвчин судлал”-ын сектор нь  монгол орны хүн амын дунд тархины судасны эмгэгийн янз бүрийн хэлбэрүүдийн тархалт, эмнэлзүй, тэдгээрийн үүсэл, хөгжилд нөлөөлөх шалтгаан хүчин зүйлс, онош, эмчилгээ, урьдчилан сэргийлэлт гэсэн чиглэлээр судалгааг үе шаттайгаар хэрэгжүүлсэн(1970-1990) байна.

Судалгаа шинжилгээний ажил төслийн хэлбэрээр гүйцэтгэх журам 1990-ээд оноос хэрэгжихэд тус сектор нь “Мэдрэлийн өвчин судлал”-ын төсөл нэрээр ажиллаж байлаа.

Төсөлт ажлуудын хүрээнд эпилепси, паркинсонизм, тархины харвалт, түгмэл хатуурал, сэтгэцийн өвчин, мэдрэлийн удамшлын болон мэдрэлийн мэс заслын өвчин, эрт өтлөлтийн шалтгаан, түүнээс сэргийлэх чиглэлээр судалгаа явуулж, олон арван үр дүнг хүлээлгэн өгч, практикт нэвтрүүлжээ. Дээрх чиглэлийн судалгаанд Д.Баасанжав, Я.Эрдэнэчимэг, С.Олзвой, Б.Сэлэнгэ, Ц.Өлзийбаяр, Б.Ганбат, Б.Батнасан, Нарантуяа, Ш.Болд, Ж.Ариунаа, Ц.Тугбаяр, Ц.Олонбаяр, О.Батсүх, Д.Шүрэн, Р.Цэвэлмаа, Д.Янжмаа, Х.Энхтуяа, Эрдэнэбаяр, Аюушжав, П.Алтанцэцэг, Б.Оюунгэрэл, П.Соёлмаа, Т.Саранцэцэг, Д.Болормаа, Б.Чимэглхам, Б.Хандсүрэн нарын судлаачид оролцжээ.

АУХ-ийн мэдрэл судлалын чиглэл үүсэн бий болсон цагаасаа аажмаар бэхжин судалгааны сэдэв, чиглэл, үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж бие даасан сектор салбар болон хөгжиж гадаад дотоодын харилцаагаа өргөтгөн ажиллаж ирсэн байна.

1970-аад оны сүүл 1980-аад оны эхэн хүртэл 10 орчим жил, хуучин зарим социалист орнуудтай (ЗХУ, Чехословак, Болгар, Куба) тархины судасны эмгэгийн зарим хэлбэрийн хамтын судалгааг хэрэгжүүлж 1997-2000 онд АНУ-ын Бетасда дахь Эрүүл мэндийн хүрээлэнтэй мэдрэлийн удамшлын өвчний чиглэлээр ДЭМБ-ын мэдрэлийн эмгэгийн тусламжийн байдлын үнэлгээний үзүүлэлтэнд монгол орны мэдрэлийн тусламжийн хүрэлцээний үзүүлэлт зэргийг гаргаж оролцсон, 2003 оноос Дэлхийн мэдрэлийн холбоонд гишүүнээр элссэн зэрэг гадаад үйл ажиллагааг өрнүүлэх талаар санаачлагатай ажиллаж иржээ.

2010 оноос АУХ секторын бүтцээр ажиллах болсноор “Мэдрэлийн өвчин судлалын сектор” дахин бий болсон.  Тус сектор нь эрдэм шинжилгээ-эмнэлзүйн үйл ажиллагааг хослуулах чиглэлээр Шастиний нэрэмжит төв эмнэлгийн мэдрэлийн тасаг дээр суурилан ажиллаж практикийн эмч нарт туслах, харилцан суралцах зэргээр мөр зэрэгцэн ажиллаж тус тасаг улсдаа нэр хүндтэй тасаг болон үнэлэгдэж, одоо оюутны болон дипломын дараах мэдрэлийн нарийн мэргэжлийн эмчийн сургалттай томоохон клиник-төв болон үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж байна.

Тус секторын  ЭШ-ний ажилтнуудаас(Я.Эрдэнэчимэг, Б.Чимэглхам)мэдрэл судлалын чиглэлээр эрдэм судлалын ажлыг удирдан хамгаалуулах, эмнэлзүйн нейрофизиологийн чиглэлээр сургалт явуулах, АУ-ны коллеж, Ач АУИС-ийн Эрдэмтдийн Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллах, багшлах  зэрэг эрдэм шинжилгээ, судалгаа-сургалт хосолсон олон ажлуудад оролцож байна.

2011 оноос “Мэдрэлийн зонхилон тохиолдох эмгэгийн молекул генетикийн судалгаа” төсөлт ажлын хүрээнд миотонийн дистрофи өвчнийг илрүүлэх  молекул-генетикийн шинжилгээний ДНХ оношлогоо хийх,  уг өвчний эмгэг генийн ДНХ судалгааны банк бий болгох түүнчлэн миотонийн дистрофийн эмгэг ген тээгчдийг баталгаатай илрүүлснээр өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх эмнэлэг-генетикийн арга нэвтрүүлэх судалгааг ХБНГУ-ын Халлегийн  Хүний удам зүйн хүрээлэнгийн генетикийн судлаачидтайхамтран хэрэгжүүлсэн.

Мөн 2015 оноос ХБНГУ-ын Улм хотын Анагаах Ухааны сургуулийн профессор  Людолф тэргүүтэй  мэдрэлийн  эмч, мэргэжилтнүүдтэй хамтран булчин хатингарших хажуугийн хатуурал өвчний молекул-генетикийн судалгааг  хамтран хэрэгжүүлээд байна.

Тус секторын санаачилгаар монголын мэдрэлийн эмч нарын нийгэмлэг байгуулан ажиллуулж, хот хөдөөгийн мэдрэлийн эмч нарыг хамарсан сургалт-семинарыг тогтмол зохиож байгаа нь мэдрэл судлалын орчин үеийн ололтоос суралцах эзэмшихэд чухал хувь нэмэр болж байгаа зэргийг тэмдэглэх нь зүйтэй.Энэхүү нийгэмлэгийн тэргүүнээр секторийн зөвлөх АШУ-ны доктор Д.Баасанжав, нарийн бичгийн даргаар АУ-ны доктор Я.Эрдэнэчимэг, Дэлхийн Мэдрэлийн холбоонд Монгол улсыг төлөөлөх төлөөлөгчөөр секторийн эрхлэгч, АУ-ны доктор Б.Чимэглхам нар ажиллаж байна.

Цаашид монголын мэдрэл судлалын салбарыг орчин үеийн түвшинд гаргах чиглэлээр их зүйлийг хийх шаардлагатай байгааг бид ухамсарлаж байгаа  бөгөөд улс орны анагаах ухааны хөгжлийн цаашдын хурд, явц түргэсч, амжилт гарна гэдэгт итгэлтэй байна.

СЕКТОРЫН ЭРДМИЙН БҮТЭЭЛ

Монголын мэдрэл судлалын шинжлэх ухаанд шийдвэрлэсэн асуудал, шинэ бүтээл

1970-1980 онд:

Хуучин социалист орнуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд анагаах ухааны тэргүүлэх чиглэлүүдээр хамтын судалгааг хэрэгжүүлж байсан. “Тархины судасны эмгэгийн эхний хэлбэрүүд” чиглэлийн судалгаанд улсаа төлөөлөн оролцож хамтын бүтээл туурвисан  (Д.Баасанжав).

1978 он:

Харвалттай хүмүүст анхны тусламж үзүүлэх 24 цагийн “Инсульт бригад”-ыг яаралтай түргэн тусламжийн төвд санаачлан байгуулсан (Д.Баасанжав)

1982он:

Анхны тархины цахилгаан бичлэг (ЭЭГ)-ийн аппаратыг суурилуулж, практик болон судалгааны ажилд нэвтрүүлсэн  (Д.Баасанжав).

1984 он:

ШУГТЭ дээр анхны инсультын блокийг үүсгэн байгуулсан.. 

1985 он:

Реограф (тархины судасны бичлэг)-ийн шинжилгээг Монгол улсад нэвтрүүлж,  клиникт хэрэглэх болсон  (Д.Баасанжав).

1986 он:

Уурагтархины биоцахилгаан идэвхжлийн шинж байдлыг тоон үзүүлэлтээр тодорхойлох арга. Шинэ бүтээл,№375, 1986 он(Д.Баасанжав).

2002 он:

Монголын Мэдрэлийн Эмч нарын Нийгэмлэгийг санаачлан байгуулж Ази болон Номхон далайн мэдрэлийн нийгэмлэг, Дэлхийн Мэдрэлийн Холбоонд гишүүнээр элсүүлсэн(Д.Баасанжав, Я.Эрдэнэчимэг)

2003  он:

“Тархины цусны эргэлтийн цочмог хямралын оношлогоо, эмчилгээ”. МУ-ын стандарт, МNS 5291: 2003

2004 он:

Дижитал ЭЭГ шинжилгээг клиник болон судалгаанд анх нэвтрүүлсэн (Я.Эрдэнэчимэг)

 “Эпилепсийн уналтын бус үед ЭЭГ шинжилгээнд илрэх өвөрмөц ба өвөрмөц бус өөрчлөлтүүд” Ашигтай загварын гэрчилгээ №272 (Я. Эрдэнэчимэг Д. Баасанжав)

2010 он:

Монгол орны хөдөөгийн хүн амын дунд эпилепси, мэдрэлийн удамшлын өвчин, түгмэл хатуурал өвчний тархалтын түвшинг тогтоов (Д.Баасанжав ба бусад).

2011-2013 он:

–         Хожуу эхлэлтэй спастик параплеги 2-р хэвшинжийн шалтгаан протеолипид уургийн генийн шинэ экзон 3В мутацийг илрүүлсэн;

–         Монголын хүн амын дунд удамшлын миотонийн дистрофи өвчний 2 дэд хэвшинж (МД 1, МД 2) –ийг илрүүлсэн;

–         Булчингийн нугасны гаралтаЙ дистал атрофи V (БНДА V) ба Шарко-Мари-Тут өвчин 2D(ШМТ 2Д) хэвшинжүүдийн эмнэл зүйн ялган оношилгоог нэвтрүүлсэн.

2015-2017 он

–         Булчин хатангирших хажуугийн хатуурал (БХХХ) өвчтэй Монгол хүмүүст хийсэн генетикийн шинжилгээгээр Европчуудын дунд зонхилон илэрдэг c9ORF72 генийн хексануклеотидын давтамж  болон  SOD1 генийн D90A гетерозигот мутаци 2, гомозигот мутаци 1 тохиолдолд илэрсэн байна.

–         БХХХ өвчний өвчлөл, тархалт, нас баралтын давтамж, шалтгаан хүчин зүйлс, эмнэлзүйн хэлбэрүүд, түүний онцлогуудыг судлан тогтоосон.

Төрийн соёрхол, гавьяат цолтон, АШУ-ны болон АУ-ны доктор цолтон:

  1. Төрийн соёрхолт эмч -1 (А.Нота)
  2. Шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн-1 (Д.Баасанжав)
  3.   Монгол улсын  хүний гавъяат эмч -2  (А.Нота, Г.Долгор)
  4.  АШУ-ны доктор-2 (Д.Баасанжав, А.Нота)
  5. АУ-ны доктор-6 (Д.Баасанжав, А.Нота, Г.Долгор, Д.Цагаан, Я.Эрдэнэчимэг, Б.Чимэглхам) төрөн гарсан байна.

 АУХ-ийн Мэдрэл судлалын сектор энэ хугацаанд нийт эрдэм шинжилгээний  төсөлт ажил – 37, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл -100, эрдэм шинжилгээний илтгэл-140, ном товхимол-13,  аргачилсан зөвлөмж,  стандарт- 35,  Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ -8, Ашигтай загварын гэрчилгээ – 17(дээрх бүтээлүүдээс гадаадад –30) гээд олон бүтээлүүдийг дурдаж болохоор  байна.